Narząd żucia – wstęp

To główny zespół struktur narządu żucia. Obejmuje:

• zęby i przyzębie,
• szczękę i żuchwę,
• stawy skroniowo-żuchwowe,
• mięśnie żucia,
• język, wargi, policzki i podniebienie,
• ślinianki,
• naczynia krwionośne i nerwy.

Struktury te współpracują podczas żucia, połykania, mówienia i utrzymywania prawidłowego kształtu twarzy.

Szkielet zapewnia podporę i umożliwia wykonywanie ruchów żuchwy.

Najważniejsze elementy to:

• szczęka — nieruchoma kość, w której znajdują się zęby górne;
• żuchwa — jedyna ruchoma kość czaszki;
• kość skroniowa — tworzy część stawu skroniowo-żuchwowego;
• stawy skroniowo-żuchwowe — umożliwiają otwieranie i zamykanie ust, wysuwanie i cofanie żuchwy oraz ruchy boczne.

Stawy i więzadła stabilizują żuchwę, a krążek stawowy amortyzuje obciążenia podczas żucia.

Mięśnie wykonują ruchy żuchwy i języka. Główne mięśnie żucia to:

• mięsień żwacz,
• mięsień skroniowy,
• mięsień skrzydłowy przyśrodkowy,
• mięsień skrzydłowy boczny.

Mięśnie pomocnicze, zwłaszcza nadgnykowe i podgnykowe, pomagają otwierać usta, stabilizować żuchwę i kość gnykową. Mięśnie języka i policzków przesuwają pokarm i utrzymują go między zębami.

Układ nerwowy kontroluje ruchy, czucie i odruchy związane z żuciem.

Najważniejszy jest nerw trójdzielny, który:

• unerwia mięśnie żucia;
• przewodzi czucie z zębów, dziąseł, jamy ustnej i stawów;
• odbiera informacje o nacisku, bólu i temperaturze.

Ważną rolę odgrywają także:

• nerw twarzowy — kontroluje mięśnie warg i policzków;
• nerw językowo-gardłowy — uczestniczy w czuciu gardła i połykaniu;
• nerw błędny — kontroluje gardło, krtań i ochronę dróg oddechowych;
• nerw podjęzykowy — steruje ruchami języka.

Pień mózgu koordynuje rytmiczne żucie oraz odruch połykania, a kora mózgowa umożliwia świadome rozpoczęcie i zakończenie żucia.

Jama ustna jest pierwszym odcinkiem układu pokarmowego. Zęby mechanicznie rozdrabniają pokarm, a język miesza go ze śliną i formuje kęs.

Ślina:

• nawilża pokarm;
• ułatwia jego połknięcie;
• rozpuszcza substancje odpowiedzialne za smak;
• rozpoczyna trawienie skrobi dzięki amylazie;
• chroni błonę śluzową i szkliwo.

Po uformowaniu kęsa język przesuwa go do gardła, gdzie rozpoczyna się połykanie.

Układ oddechowy nie jest częścią narządu żucia, ale korzysta z części wspólnych, takich jak:

• jama ustna,
• gardło,
• podniebienie miękkie,
• krtań.

Podczas żucia człowiek zwykle oddycha przez nos. W czasie połykania podniebienie miękkie zamyka przejście do jamy nosowej, a nagłośnia pomaga chronić wejście do krtani. Zapobiega to przedostaniu się pokarmu do tchawicy i płuc.

Naczynia krwionośne dostarczają tlen i składniki odżywcze do:

• miazgi zębowej,
• dziąseł i przyzębia,
• mięśni żucia,
• języka,
• błony śluzowej jamy ustnej,
• stawów skroniowo-żuchwowych.

Krew odbiera również produkty przemiany materii. Zaburzenia krążenia mogą pogarszać gojenie ran i zwiększać ryzyko chorób tkanek jamy ustnej.

Jama ustna jest miejscem kontaktu organizmu ze środowiskiem zewnętrznym, dlatego układ odpornościowy chroni ją przed drobnoustrojami.

W ochronie uczestniczą:

• ślina i jej składniki przeciwdrobnoustrojowe;
• błona śluzowa;
• migdałki i tkanka limfatyczna gardła;
• węzły chłonne głowy i szyi;
• komórki odpornościowe dziąseł i przyzębia.

Układ limfatyczny odprowadza nadmiar płynu tkankowego i uczestniczy w reakcjach obronnych, na przykład podczas zapalenia dziąseł.

Receptory w zębach, więzadle przyzębnym, języku, policzkach i stawach przekazują informacje o:

• twardości pokarmu;
• jego temperaturze;
• położeniu kęsa;
• sile nacisku;
• bólu i uszkodzeniu tkanek.

Dzięki temu układ nerwowy może natychmiast zmienić siłę żucia. Na przykład przy nagryzieniu bardzo twardego przedmiotu mięśnie zmniejszają nacisk, aby chronić zęby.

Najważniejsze są ślinianki:

• przyuszne,
• podżuchwowe,
• podjęzykowe,
• małe gruczoły ślinowe.

Produkują ślinę potrzebną do nawilżania pokarmu, odczuwania smaku, trawienia i ochrony jamy ustnej. Ich pracę kontroluje głównie autonomiczny układ nerwowy.

Narząd żucia współpracuje z krtanią, językiem, wargami, zębami i podniebieniem podczas mówienia. Zęby i język pomagają tworzyć określone głoski, a wargi i podniebienie kształtują przepływ powietrza oraz rezonans głosu.

Narząd żucia łączy działanie układu:

• kostno-stawowego,
• mięśniowego,
• nerwowego,
• pokarmowego,
• oddechowego,
• krążenia,
• limfatycznego i odpornościowego,
• czuciowego,
• wydzielniczego,
• związanego z mową.

Najważniejsza zasada brzmi: kości tworzą podporę, mięśnie wykonują ruch, nerwy sterują i odbierają czucie, ślina przygotowuje pokarm, a układ pokarmowy i oddechowy współpracują podczas połykania.